اقتصاد صنعت برق

از نزدیک به دو دهه پیش که بحث تجدید ساختار در زیر ساخت ها مطرح شد٬ تجربیات زیادی در حوزه های مربوطه صورت گرفته که بسیار آموزنده می باشند. نکته حائز اهمیت اینکه در اغلب سمینارهائی که شرکت کرده و یا مقالات و کتابهائی که مطالعه کرده ام٬ تجربه تجدید ساختار در صنعت مخابرات به عنوان یک تجربه بسیار موفق ارزیابی شده است. طبیعتا می دانید این صنعت نیز جزو زیر ساختها قلمداد شده و مشابهت (علی رغم برخی تفاوتها) زیادی با صنعت برق دارد. در ایران نیز حضور اپراتور دوم و همچنین شرکت تالیا موجب شده انحصار دولتی شکسته شده و در عین حال شرکت مخابرات ایران از بدنه حاکمیتی جدا و جایگاه تصدی از اجرا نیز منفک گردد. عموما کاهش قیمت و بهبود کیفیت ارائه خدمات به عنوان یکی از نتایج تجدید ساختار و گسترش رقابت مطرح شده و این موضوع در حوزه صنعت مخابرات ایران به خوبی قابل فهم است. مفهوم این جمله بهینه بودن شرایط فعلی نیست بلکه تاکید بر مسیر صحیحی است که در آن قرار داریم. همه ما صفهای طولانی ثبت نام تلفن همراه٬ سود قابل ملاحظه سرمایه گذاری در این حوزه٬ ثبت نام چندین خط (به طور مثال فردی که ۸۰ خط ثبت نام کرده بود) توسط برخی افراد٬ نرخهای بسیار بالای فروش خط های تحویلی در بازار آزاد و سایر موارد مشابه را از یاد نیرده ایم. اخیرا نحوه واگذاری شماره های رند و متوسل شدن به مکانیزم بازار و برگزاری مزایده برای تشخیص تمایل به پرداخت متقاضیان و گزینش متقاضیان با بیشترین تمایل به پرداخت نمونه کم نظیری از تغییر نگرش دولتی در این حوزه است. اینکه امروزه با پرداخت ۱۵۰ هزار تومان می توان یک سیم کارت خریداری کرد٬ سیم کارت تالیا به راحتی در دسترس است و یا قیمت سیم کارتهای تحویلی شرکت مخابرات با نرخهائی بسیار نزدیک به بهای ثبت نامی در بازار مبادله می گردد٬ همگی حکایت از دستاوردهای تجدید ساختار و اعتماد به مکانیزم بازار و گسترش رقابت در این حوزه دارد. همچنین معمولا فشارهائی سیاسی٬ حتی بعضا استدلالهائی کارشناسی٬ مبنی بر تاثیر منفی خصوصی سازی بر اشتغال صورت می پذیرد. جالب اینکه در آخرین سمیناری که در این زمینه شرکت کردم (سمینار مشترک بانک جهانی و وزارت اقتصاد)٬ کارشناسان بانک جهانی از تاثیر قابل ملاحظه خصوصی سازی در صنعت مخابرات بر بهبود اشتغال در بسیاری از کشورهای سخن گفتند و البته گرچه اطلاعاتی مستندی در این زمینه ندارم اما بعید می دانم کسی تاثیر مثبت تجدید ساختار صنعت مخابرات بر ایجاد زمینه های شغلی جدید در ایران را انکار کند. در حقیقت در اینجا باید دو موضوع را از هم تفکیک کرد. موضوع اول کاهش مشاغل دولتی و یا نیروی انسانی غیر کارامد و یا مازاد از شرکتهای دولتی است. در این زمینه انتظار طبیعی این است که تعداد نیروی انسانی شاغل در این حوزه کاهش و یا زمینه بهبود بهره وری آنها فراهم گردد. اما تاثیر مثبت تجدید ساختار بر اشتغال به این حوزه برنمی گردد. کارآفرینی و ایجاد موقعیتهای شغلی جدید مهم ترین نکته در این زمینه است که نباید مغفول واقع گردد. صنایع تولید گوشی های تلفن همراه٬ شبکه گسترده تجارت و توزیع گوشی ها و ابزارهای جانبی مانند روکش گوشی و ...٬ ایجاد مراکز متعدد خدمات مشترکین٬ بازار نقل و انتقال و دلالی خطوط٬ ایجاد ملودی های مختلف و رونق شرکتها و فروشگاههای تجهیزات نرم افزاری و سخت افزاری کامپیوتر  تنها گوشه ای از کارآفرینی تجدید ساختار در حوزه صنعت مخابرات است. البته توفیق تجدید ساختار در حوزه مخابرات نیاز به حوصله بیشتر و ایجاد٬ حفظ و تداوم شرایط حضور بخش خصوصی در این حوزه و گسترش تدریجی رقابت در این بخش است. صنعت مخابرات نمونه ارزشمندی از تجربه تجدید ساختار در ایران است و می تواند درسهای فراوانی برای سیاستگزاران و مدیران ارشد سایر صنایع نظیر آب و برق به همراه داشته باشد. البته صنایع آب و برق تفاوتهای معنی داری با صنعت مخابرات دارند اما یک نکته بسیار حائز اهمیت است و آن اینکه تجدید ساختار در این بخشها باید از حوزه هائی آغاز شود که ارزش افزوده آن در کوتاه مدت مشهود و معنی دار بوده تا زمینه ای برای اعمال فشار از سوی نیروهای بازار برای گسترش این حرکت و تعمیم آن به سایر بخشها باشد. به طور مثال سیاستگزاران حوزه برق باید به این سئوال اصلی پاسخ دهند که حوزه تولید برای آغاز تجدید ساختار زمینه های مساعدتری داشته و یا توزیع؟ انتخاب صحیح در این زمینه ریسک حصول نتیجه را به حداقل می رساند.

اصلا قرار بود من به این موضوع بپردازم که آثار مترتب بر کاهش متوالی نرخ ثبت نام تلفن همراه از سوی شرکت مخابرات ایران بر جلب مشارکت بخش خصوصی و یا گسترش رقابت چیست؟ آیا تمام آثار مترتب بر کاهش نرخ مثبت است یا می تواند پیامدهای منفی داشته باشد؟ لیکن بحث به مسیر دیگری رفت. باور کنید ذهن من در اینجا کاملا سیال و تابعی از حاکمیت مطلب بود. این موضوع می ماند برای فرصتی دیگر.